Anh chị em: khi mỗi đứa trẻ cần một cách đối xử khác nhau

Trong gia đình có nhiều con, việc so sánh xảy ra gần như tự nhiên — đôi khi chỉ là một câu nói buột miệng. Nhưng đứa trẻ nghe câu đó nhớ rất lâu.

Vì sao so sánh gây hại

• Nó không tạo động lực. Câu em con làm được sao con không làm được hiếm khi khiến trẻ cố hơn. Nó khiến trẻ thấy mình không đủ.
• Nó làm hỏng quan hệ giữa các con. Đứa bị so trở nên ghét đứa được khen, dù người kia không có lỗi gì.
• Nó tạo vai cố định. Đứa giỏi, đứa nghịch, đứa ngoan. Trẻ có xu hướng sống đúng theo cái nhãn được gắn.
• Nó gây áp lực cho cả hai phía. Đứa được khen sống với nỗi sợ tụt xuống; đứa bị so mất dần niềm tin vào mình.

Công bằng không phải là giống nhau

Nhiều cha mẹ cố chia đều mọi thứ. Nhưng mỗi đứa trẻ có nhu cầu khác nhau, và công bằng thật là mỗi đứa được đáp ứng đúng cái mình cần.

Một đứa cần được kèm học nhiều hơn; đứa kia cần được cho không gian riêng. Một đứa cần được khuyến khích để dám thử; đứa kia cần được nhắc giảm tốc.

Cách giải thích với trẻ khi con thắc mắc: không phải mỗi người được như nhau, mà mỗi người được cái mình cần. Trẻ hiểu điều này nhanh hơn ta tưởng, nếu thấy nó được áp dụng nhất quán.

Khi các con có năng lực học tập khác nhau

Đây là tình huống khó nhất, đặc biệt khi các con học cùng trường và cùng thầy cô.

Vài điều nên làm:

• Đo tiến bộ của mỗi đứa so với chính nó, không so với anh chị em.
• Ghi nhận những thứ khác ngoài học tập. Mỗi đứa trẻ có thứ mình làm tốt — hãy nhìn thấy và nói ra.
• Đừng để đứa học tốt hơn thành thước đo trong các cuộc trò chuyện gia đình.
• Cẩn thận với việc nhờ anh chị kèm em. Có thể tốt, nhưng cũng dễ tạo thế trên dưới và làm hỏng quan hệ. Nếu làm, hãy giữ nó ở mức nhẹ nhàng và không bắt buộc.
• Nói chuyện riêng với từng đứa về kết quả học tập, không nói trước mặt anh chị em.

Khi trẻ tự so sánh

Nhiều đứa trẻ tự so mình với anh chị em mà không cần ai nhắc, đặc biệt khi đi sau một người anh chị nổi bật.

Cách hỗ trợ:

• Thừa nhận cảm giác của con thay vì gạt đi. Câu con đừng nghĩ thế không giúp gì.
• Chỉ ra cụ thể những gì con làm tốt — cụ thể chứ không chung chung.
• Tạo cơ hội cho con có lĩnh vực riêng, nơi con không bị đặt cạnh anh chị.
• Kể về những khó khăn của anh chị mà con không thấy — điều này giúp con hiểu rằng người kia cũng có vật lộn riêng.

Về thời gian riêng với từng con

Đây là việc đơn giản mà hiệu quả nhất: dành thời gian riêng với từng đứa, dù ngắn.

Một buổi đi đâu đó chỉ hai người, hoặc chỉ là mười lăm phút trò chuyện riêng trước khi ngủ. Trong khoảng đó, đứa trẻ không phải chia sẻ sự chú ý với ai.

Với gia đình đông con và cha mẹ bận, việc này khó — nhưng nó có giá trị lớn hơn nhiều so với những thứ tốn kém hơn.

Khi anh chị em xung đột

• Đừng luôn bắt đứa lớn nhường. Câu con là anh, con phải nhường tạo ra sự bất công tích tụ và khiến đứa lớn thấy vị trí của mình chỉ toàn nghĩa vụ.
• Nghe cả hai phía trước khi phân xử.
• Với xung đột nhỏ, để các con tự giải quyết. Đây là cách trẻ học thương lượng.
• Can thiệp khi có tổn thương — về thể chất hoặc lời nói xúc phạm.

Một điều đáng nhớ

Quan hệ giữa anh chị em là quan hệ dài nhất trong đời của một người — thường dài hơn quan hệ với cha mẹ.

Những gì cha mẹ làm hôm nay ảnh hưởng tới việc các con có còn gần nhau ở tuổi bốn mươi hay không. Nhìn theo cách đó, việc tránh so sánh không chỉ là chuyện của hiện tại.

Câu hỏi thường gặp