Nghệ thuật và thể thao có đặc thù riêng: nhiều bộ môn đòi hỏi bắt đầu từ nhỏ và luyện tập rất nhiều giờ. Điều này đặt gia đình vào những quyết định sớm hơn so với các lĩnh vực khác.
Nhận ra năng khiếu
Dấu hiệu đáng chú ý không chỉ là con làm tốt, mà là:
- Con tự tìm tới hoạt động đó mà không ai bảo.
- Con chịu khó luyện những phần khó chịu, không chỉ phần vui.
- Con tiến bộ nhanh hơn bạn cùng lứa với cùng lượng thời gian.
- Con để ý tới những chi tiết mà người khác không thấy.
Dấu hiệu thứ hai quan trọng nhất. Trẻ nào cũng thích phần vui; trẻ có đam mê thật chịu được cả phần lặp lại nhàm chán.
Giai đoạn đầu: mở rộng, đừng thu hẹp
Với trẻ nhỏ, hãy cho con thử nhiều thứ trước khi chọn một. Nhiều đứa trẻ chỉ tìm ra thứ mình yêu sau khi đã thử vài lĩnh vực.
Việc chọn một bộ môn và đầu tư hết vào đó từ quá sớm có rủi ro: nếu sau vài năm con không còn thích, cả gia đình đã đi khá xa trên một con đường không phù hợp.
Ngoại lệ: một số bộ môn có yêu cầu kỹ thuật đòi hỏi bắt đầu rất sớm. Nếu con theo hướng đó, hãy tìm hiểu kỹ về lộ trình và trao đổi với người có kinh nghiệm trong ngành.
Cân bằng với học văn hoá
Đây là câu hỏi thực tế nhất của các gia đình có con theo hướng năng khiếu.
Lý do nên giữ nền học văn hoá đủ:
- Tỉ lệ người sống được bằng nghề trong các lĩnh vực này không cao, và con đường thường phụ thuộc vào nhiều yếu tố ngoài năng lực — chấn thương, cơ hội, thời điểm.
- Nếu con phải chuyển hướng, nền học vấn là thứ cho con lựa chọn.
- Ngay trong chính lĩnh vực đó, nhiều con đường nghề nghiệp cần nền học vấn — giảng dạy, quản lý, sáng tác, nghiên cứu.
Cách thực tế: đặt mục tiêu học văn hoá ở mức đủ vững chứ không cần xuất sắc, và bảo vệ mục tiêu đó ngay cả trong giai đoạn tập luyện căng.
Những rủi ro cần lường
- Chấn thương với thể thao — cần huấn luyện viên có chuyên môn, không tập quá tải theo tuổi, và nghe cơ thể con.
- Áp lực thành tích từ sớm. Trẻ thi đấu hoặc biểu diễn từ nhỏ dễ gắn giá trị bản thân với kết quả.
- Mất tuổi thơ. Lịch tập dày khiến con ít có thời gian chơi tự do và giao tiếp với bạn bè cùng lứa.
- Kiệt sức và bỏ cuộc ở tuổi vị thành niên. Đây là hiện tượng khá phổ biến với trẻ bị đẩy quá mạnh từ nhỏ.
- Chi phí. Nhiều bộ môn tốn kém và kéo dài nhiều năm — cần kế hoạch tài chính thật.
Vai trò của cha mẹ
- Là người hỗ trợ, không phải huấn luyện viên thứ hai. Khi con vừa thi đấu hoặc biểu diễn xong, điều con cần là được đón nhận, không phải nghe phân tích lỗi.
- Tách tình cảm khỏi thành tích. Con cần biết mình được yêu thương dù thắng hay thua.
- Chú ý tới dấu hiệu kiệt sức — con không còn muốn đi tập, hay ốm, mất hứng thú.
- Kiểm tra định kỳ xem con còn muốn không. Hỏi thật và nghe câu trả lời thật.
Khi con muốn dừng
Điều này xảy ra, kể cả sau nhiều năm đầu tư. Vài điều nên làm:
- Tìm hiểu vì sao. Con hết yêu thích, đang gặp khó khăn tạm thời, có vấn đề với huấn luyện viên hay đồng đội, hay đang kiệt sức? Bốn nguyên nhân này rất khác nhau.
- Cân nhắc giảm cường độ trước khi dừng hẳn. Nhiều trẻ chỉ cần nghỉ một giai đoạn.
- Đừng để cảm giác tiếc công sức quyết định thay con. Những gì đã đầu tư là chuyện đã qua; quyết định nên dựa trên điều tốt cho con từ đây.
- Nếu con thực sự muốn dừng, hãy tôn trọng. Những năm đó không mất đi — con đã học được kỷ luật, sự kiên trì, và cách đối mặt với thất bại. Những thứ đó theo con sang mọi lĩnh vực khác.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu nào cho thấy trẻ có năng khiếu thật?
Con tự tìm tới hoạt động đó mà không ai bảo, và đặc biệt là chịu khó luyện cả những phần khó chịu chứ không chỉ phần vui.
Có nên cho con tập trung vào một bộ môn từ sớm không?
Với trẻ nhỏ nên cho thử nhiều thứ trước. Chọn một và đầu tư hết từ quá sớm có rủi ro nếu sau vài năm con không còn thích.
Vì sao vẫn nên giữ nền học văn hoá?
Vì tỉ lệ sống được bằng nghề không cao và phụ thuộc nhiều yếu tố ngoài năng lực, và ngay trong lĩnh vực đó nhiều con đường nghề nghiệp cũng cần nền học vấn.
Vai trò của cha mẹ nên là gì?
Là người hỗ trợ chứ không phải huấn luyện viên thứ hai. Khi con vừa thi đấu xong, điều con cần là được đón nhận chứ không phải nghe phân tích lỗi.
Con muốn dừng sau nhiều năm đầu tư thì sao?
Tìm hiểu nguyên nhân, cân nhắc giảm cường độ trước khi dừng hẳn, và đừng để cảm giác tiếc công sức quyết định thay con.
