Một đứa trẻ trước đây học ổn bỗng không còn muốn học. Phản ứng thường thấy là thúc ép hoặc thêm lớp học thêm. Cả hai hiếm khi hiệu quả, vì chúng không nhắm vào nguyên nhân.
Những nguyên nhân thường gặp
Kiệt sức. Lịch quá dày trong thời gian dài. Đứa trẻ không lười — em đã cạn năng lượng. Thêm áp lực lúc này làm mọi thứ tệ hơn.
Mất nền. Con không theo được vì hổng kiến thức từ trước. Ngồi trong lớp mà không hiểu gì là trải nghiệm rất nản, và tránh né là phản ứng tự nhiên.
Không thấy ý nghĩa. Con không hiểu học cái này để làm gì. Với trẻ lớn hơn, câu hỏi này rất thật và xứng đáng được trả lời nghiêm túc.
Sợ thất bại. Nghịch lý nhưng phổ biến: một số trẻ ngừng cố gắng để tránh phải đối mặt với việc cố mà vẫn không được. Nếu không cố thì thất bại không nói lên điều gì về năng lực.
Vấn đề ngoài học tập. Chuyện bạn bè, chuyện gia đình, hoặc tình trạng tâm lý. Việc học là thứ sụt xuống đầu tiên khi có gì đó không ổn.
Quan hệ với giáo viên. Một trải nghiệm khó với thầy cô môn nào đó có thể khiến trẻ ghét cả môn đó.
Áp lực từ kỳ vọng. Khi mọi nỗ lực đều được đáp lại bằng đòi hỏi cao hơn, trẻ có thể buông vì thấy không bao giờ đủ.
Cách tìm ra nguyên nhân
Hỏi con, và hỏi đúng cách. Câu vì sao con không chịu học thường nhận được câu trả lời con không biết — vì nó nghe như lời trách.
Hỏi khác đi: gần đây con thấy thế nào ở trường; môn nào con thấy khó nhất và khó ở chỗ nào; nếu con được đổi một thứ ở trường thì con đổi gì.
Chọn thời điểm và không khí. Cuộc trò chuyện này không nên diễn ra ngay sau một bài kiểm tra kém.
Nhìn vào bài của con. Con sai ở đâu cho biết con hổng chỗ nào.
Hỏi giáo viên. Họ thấy được những gì diễn ra ở lớp.
Chú ý những thay đổi khác. Nếu con cũng mất hứng thú với những thứ ngoài học tập, đó có thể là dấu hiệu của vấn đề tâm lý chứ không phải chuyện học.
Xử lý theo từng nguyên nhân
- Kiệt sức: giảm tải thật sự — bớt lớp, bảo vệ giấc ngủ, cho con thời gian trống. Nghe ngược với trực giác nhưng đây là cách duy nhất.
- Mất nền: quay lại lấp từ chỗ con còn hiểu được, không phải học tiếp phần đang khó.
- Không thấy ý nghĩa: giúp con kết nối việc học với thứ con quan tâm; cho con gặp người làm nghề liên quan.
- Sợ thất bại: giảm áp lực về kết quả, ghi nhận nỗ lực, và cho con thấy thất bại là phần bình thường của việc học.
- Vấn đề ngoài học tập: giải quyết cái đó trước, việc học sẽ theo sau.
- Áp lực kỳ vọng: đây là phần cha mẹ cần tự nhìn lại.
Những gì thường không hiệu quả
- Thêm lớp học thêm khi nguyên nhân không phải thiếu giờ học.
- Trách mắng và so sánh. Chúng làm con thấy tệ hơn về bản thân, và cảm giác đó không tạo động lực.
- Cắt hết hoạt động con thích để bắt học. Điều này lấy đi nguồn năng lượng và niềm vui còn lại của con.
- Thưởng bằng vật chất cho điểm số. Cách này có thể có tác dụng ngắn hạn nhưng làm con học vì phần thưởng, và khi phần thưởng hết thì động lực cũng hết.
Cái gì thực sự nuôi động lực
- Cảm giác mình làm được. Đây là nguồn động lực mạnh nhất. Bắt đầu từ những việc vừa sức để con có trải nghiệm thành công, rồi nâng dần.
- Được tự chủ ở mức nào đó. Cho con quyền chọn — học lúc nào, làm bài nào trước, học môn nào thêm.
- Thấy được ý nghĩa.
- Quan hệ tốt với người dạy và với gia đình. Trẻ học tốt hơn khi thấy an toàn về mặt cảm xúc.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
Nếu tình trạng kéo dài nhiều tháng, kèm theo thay đổi rõ rệt về giấc ngủ, ăn uống, tâm trạng, hoặc con rút khỏi mọi hoạt động — đây có thể không còn là vấn đề về động lực học.
Trong trường hợp đó, hãy tìm tới cán bộ tâm lý học đường hoặc chuyên gia. Việc này nên làm sớm chứ không nên chờ xem có tự khá lên không.
Câu hỏi thường gặp
Con lười học có phải là nguyên nhân không?
Đó là một kết luận chứ không phải chẩn đoán. Đằng sau thường có lý do cụ thể như kiệt sức, mất nền, không thấy ý nghĩa, hoặc vấn đề ngoài học tập.
Nên hỏi con thế nào?
Tránh câu vì sao con không chịu học vì nó nghe như lời trách. Hỏi khác đi: môn nào con thấy khó và khó ở chỗ nào, nếu được đổi một thứ ở trường thì con đổi gì.
Con kiệt sức thì nên làm gì?
Giảm tải thật sự: bớt lớp, bảo vệ giấc ngủ, cho con thời gian trống. Nghe ngược với trực giác nhưng đây là cách duy nhất.
Thưởng vật chất cho điểm số có hiệu quả không?
Có tác dụng ngắn hạn nhưng làm con học vì phần thưởng, và khi phần thưởng hết thì động lực cũng hết.
Điều gì thực sự nuôi động lực?
Cảm giác mình làm được, được tự chủ ở mức nào đó, thấy được ý nghĩa của việc học, và quan hệ tốt với người dạy cùng gia đình.