Đồng hành hay áp đặt: ranh giới mà cha mẹ nào cũng phải tìm

Đây là câu hỏi không có công thức, và mỗi gia đình phải tự tìm câu trả lời cho từng đứa trẻ, ở từng giai đoạn.

Nhưng có vài nguyên tắc giúp nhận ra mình đang ở đâu.

Ba câu hỏi để tự kiểm tra

Một — quyết định này phục vụ ai? Có những mong muốn của cha mẹ xuất phát từ chính trải nghiệm hoặc tiếc nuối của mình, chứ không từ nhu cầu của đứa trẻ. Nhận ra điều đó là bước đầu.

Hai — con có được hỏi không, và ý kiến của con có ảnh hưởng gì không? Hỏi rồi vẫn quyết theo ý mình thì đó không phải là hỏi.

Ba — nếu con phản đối, tôi phản ứng thế nào? Nếu phản ứng đầu tiên là bực bội, có thể vấn đề không nằm ở con.

Mức tham gia thay đổi theo tuổi

Trẻ nhỏ cần người lớn quyết định phần lớn, nhưng vẫn nên được chọn trong những việc vừa sức — mặc gì, chơi gì, ăn món nào trong hai lựa chọn.

Trẻ tiểu học bắt đầu có ý kiến rõ về hoạt động ngoại khoá, về bạn bè, về sở thích. Đây là lúc nên lắng nghe nhiều hơn và giải thích lý do cho mọi quyết định.

Trẻ trung học cơ sở cần được tham gia thật vào các quyết định liên quan tới mình — chọn trường, chọn môn, phân bổ thời gian. Ở tuổi này, việc bị quyết định thay dễ dẫn tới chống đối hoặc buông xuôi.

Trẻ trung học phổ thông nên là người quyết định chính về định hướng của mình, với cha mẹ ở vai trò cung cấp thông tin và góc nhìn. Đây là giai đoạn chuẩn bị cho việc con tự chịu trách nhiệm về cuộc đời mình.

Khác biệt giữa định hướng và áp đặt

Định hướng là: cung cấp thông tin, mở rộng lựa chọn, chia sẻ kinh nghiệm, nêu rõ những hệ quả có thể có, và đặt ra giới hạn cần thiết vì an toàn.

Áp đặt là: quyết định thay mà không giải thích, dùng cảm xúc để gây áp lực, phủ nhận lựa chọn của con mà không lắng nghe lý do, hoặc gắn tình cảm với sự vâng lời.

Ranh giới đôi khi mờ. Một chỉ dấu hữu ích: sau cuộc trò chuyện, con thấy được hiểu hay thấy bị ép?

Khi cha mẹ và con bất đồng

Đây là chuyện bình thường, đặc biệt khi con lớn. Vài cách xử lý:

• Tìm hiểu lý do của con trước. Đôi khi lý do đó hợp lý hơn ta tưởng. Đôi khi nó cho thấy con đang thiếu thông tin — và khi đó việc cần làm là cung cấp thông tin chứ không phải áp đặt.
• Nói rõ mối lo của mình thay vì chỉ nói không được. Con dễ tiếp nhận hơn khi hiểu cha mẹ lo gì.
• Tìm phương án thứ ba. Nhiều bất đồng có lối ra ở giữa mà cả hai chưa nghĩ tới.
• Với những việc không nguy hiểm, hãy để con thử. Học từ trải nghiệm của chính mình bền hơn nhiều so với nghe lời khuyên.
• Với những việc liên quan tới an toàn, cha mẹ có quyền và có trách nhiệm quyết định — nhưng vẫn nên giải thích.

Khi con chọn hướng mà cha mẹ không đồng tình

Đây là tình huống khó nhất, thường xảy ra ở giai đoạn chọn ngành hoặc chọn nghề.

Vài điều đáng cân nhắc:

• Đảm bảo con có đủ thông tin thật về con đường đó — không phải hình dung lãng mạn, mà thực tế công việc, thu nhập, cơ hội. Hãy giúp con gặp người đang làm nghề đó.
• Phân biệt giữa lo lắng chính đáng và định kiến của mình.
• Nếu vẫn bất đồng, hãy nói rõ quan điểm một lần, đầy đủ, rồi để con quyết. Nhắc đi nhắc lại chỉ làm con đóng cửa lại.
• Và cho con biết rằng dù thế nào, con vẫn có gia đình. Đây là điều quan trọng nhất — một đứa trẻ dám thử vì biết mình có chỗ quay về.

Một điều nên nhớ

Mục tiêu cuối cùng của việc nuôi dạy không phải là đứa trẻ làm đúng theo ý cha mẹ, mà là đứa trẻ có khả năng tự quyết định tốt khi cha mẹ không còn ở bên.

Khả năng đó chỉ hình thành nếu con được thực hành quyết định — kể cả những quyết định chưa hoàn hảo — từ khi còn nhỏ.

Câu hỏi thường gặp