Dạy con về tiền: kỹ năng ít được dạy ở trường nhất

Quản lý tiền là kỹ năng gần như ai cũng cần, và gần như không được dạy có hệ thống ở đâu. Phần lớn người lớn học nó bằng cách phạm sai lầm — đôi khi là sai lầm đắt.

Trẻ học được điều này sớm, với số tiền nhỏ và hậu quả nhỏ.

Theo từng độ tuổi

Trẻ mẫu giáo và đầu tiểu học. Khái niệm cơ bản: tiền dùng để đổi lấy đồ vật, và tiền có giới hạn. Cách dạy: cho con cầm tiền trả khi mua đồ, nói về việc mình chọn mua cái này thì không mua được cái kia.

Tiểu học. Bắt đầu có tiền riêng ở mức nhỏ. Học phân biệt giữa thứ cần và thứ muốn. Học chờ đợi để mua thứ đắt hơn thay vì tiêu ngay.

Trung học cơ sở. Quản lý một khoản trong một khoảng thời gian. Học ghi lại mình tiêu gì. Bắt đầu hiểu về việc tiết kiệm có mục tiêu.

Trung học phổ thông. Hiểu về thu nhập và chi phí thật của gia đình ở mức phù hợp. Biết về các hình thức tiết kiệm cơ bản. Cảnh giác với các hình thức lừa đảo và với việc vay mượn.

Về tiền tiêu vặt

Đây là công cụ dạy tốt nhất, vì nó cho con cơ hội thực hành thật.

Vài nguyên tắc:

• Số tiền đều đặn và biết trước. Cho theo lịch cố định giúp con học lập kế hoạch, khác với việc xin lúc nào cho lúc đó.
• Để con tự quyết cách tiêu trong phạm vi đã thoả thuận. Đây là phần quan trọng nhất — không có quyền quyết thì không học được gì.
• Để con phạm sai lầm. Nếu con tiêu hết trong hai ngày rồi phải chờ, đó là bài học rẻ và hiệu quả. Việc bù thêm sẽ xoá mất bài học đó.
• Thoả thuận rõ khoản nào con tự trả và khoản nào cha mẹ lo.

Về việc gắn tiền với việc nhà: đây là điểm nhiều gia đình khác nhau. Một cách nhìn: các việc nhà cơ bản là trách nhiệm chung của mọi thành viên, không nên trả tiền; còn những việc lớn hơn ngoài phần đó thì có thể coi như một cơ hội kiếm thêm.

Cách này giúp con không hình thành suy nghĩ rằng mọi đóng góp cho gia đình đều phải được trả công.

Ba khái niệm nên truyền đạt

Một — chia tiền theo mục đích. Một phần để tiêu, một phần để dành, và nếu gia đình muốn, một phần để cho đi. Chia ngay khi nhận tiền hiệu quả hơn là định để dành phần còn lại — vì thường không còn lại gì.

Hai — tiết kiệm có mục tiêu. Tiết kiệm chung chung khó duy trì. Tiết kiệm để mua một thứ cụ thể mà con muốn thì dễ hơn nhiều, và nó dạy con về việc trì hoãn phần thưởng.

Ba — tiền đến từ công sức. Trẻ cần hiểu tiền không tự có. Nói với con ở mức phù hợp về việc cha mẹ làm gì để có thu nhập.

Nói chuyện về tiền trong gia đình

Nhiều gia đình tránh nói về tiền trước mặt con. Nhưng một mức cởi mở phù hợp có ích:

• Cho con biết gia đình có giới hạn mà không tạo lo lắng. Câu nhà mình không đủ tiền cho cái đó tháng này là bình thường và trung thực.
• Tránh dùng tiền như nguồn lo âu cho con. Trẻ không nên mang gánh nặng tài chính của người lớn.
• Cho con tham gia vào một số quyết định nhỏ — chọn giữa hai phương án khi đi mua sắm.
• Tránh nói xấu về tiền bạc hoặc về người có nhiều tiền. Điều này tạo thái độ phức tạp không có ích.

Với trẻ lớn

• Cảnh báo về lừa đảo trực tuyến. Trẻ ở tuổi này là mục tiêu — các trò hứa hẹn lợi nhuận, các yêu cầu chuyển tiền, các trò lừa qua trò chơi. Nói rõ nguyên tắc: không chuyển tiền cho ai mà chưa hỏi cha mẹ.
• Nói về việc vay mượn — vay bạn bè, và về sau là các hình thức tín dụng. Con cần hiểu rằng khoản vay phải trả lại và thường phải trả nhiều hơn.
• Nếu con đi làm thêm, hãy để con quản lý phần lớn thu nhập của mình, đồng thời trao đổi về việc cân bằng với việc học.

Một điều đáng nhớ

Trẻ học thái độ về tiền chủ yếu từ việc quan sát gia đình, không từ những gì được dạy.

Nếu con thấy cha mẹ chi tiêu có cân nhắc, nói về tiền một cách bình tĩnh, và không dùng việc mua sắm để giải quyết cảm xúc — con sẽ mang theo cách đó.

Câu hỏi thường gặp