Khi con nói dối hoặc gian lận: xử lý sao cho con không giấu kỹ hơn

Phát hiện con nói dối về điểm số, hoặc chép bài, hoặc nhờ người làm hộ — phản ứng đầu tiên thường là giận. Nhưng cách xử lý quyết định việc con học được sự trung thực hay chỉ học cách giấu kỹ hơn.

Vì sao trẻ nói dối

Sợ hậu quả. Đây là lý do phổ biến nhất. Nếu một điểm kém dẫn tới trách mắng nặng nề, việc giấu là phản ứng hợp lý về mặt logic của đứa trẻ.

Sợ làm cha mẹ thất vọng. Với những đứa trẻ gắn bó chặt với kỳ vọng của gia đình, việc nói ra thất bại rất khó.

Áp lực quá lớn. Khi mức đòi hỏi vượt quá khả năng thật, gian lận trở thành lối thoát duy nhất trẻ nhìn thấy.

Thấy người khác làm và không bị gì. Nếu chép bài là chuyện phổ biến trong lớp, trẻ có thể không coi đó là sai.

Trẻ nhỏ chưa phân biệt rõ. Ở tuổi mẫu giáo và đầu tiểu học, ranh giới giữa tưởng tượng, mong muốn và sự thật còn mờ. Đây không phải nói dối theo nghĩa đạo đức.

Việc đầu tiên: nhìn vào nguyên nhân

Trước khi xử lý hành vi, hãy tự hỏi: môi trường ở nhà có khiến việc nói thật trở nên quá đắt không?

Nếu mỗi điểm kém đều dẫn tới một buổi trách mắng, thì việc con giấu là hệ quả tự nhiên. Trong trường hợp đó, thay đổi cần bắt đầu từ phía cha mẹ.

Cách xử lý khi phát hiện

• Bình tĩnh trước. Nếu bạn đang rất giận, hãy chờ. Một cuộc trò chuyện trong lúc nóng hiếm khi đạt được gì.
• Đừng bẫy con. Nếu bạn đã biết sự thật, đừng hỏi kiểu con có làm không rồi bắt quả tang khi con chối. Cách này chỉ dạy con rằng bị bắt mới là vấn đề.
• Nói rõ điều bạn biết và hỏi con giải thích.
• Tìm hiểu vì sao trước khi nói tới hậu quả. Câu hỏi hữu ích: điều gì khiến con thấy phải làm vậy?
• Phân biệt hai việc: hành vi gian lận, và việc nói dối để che. Nói rõ rằng việc nói dối làm mọi thứ nặng hơn nhiều so với lỗi ban đầu.
• Có hệ quả, nhưng liên quan. Nếu con chép bài, con làm lại bài đó. Nếu con giấu điểm, con tự nói với thầy cô.

Điều quan trọng nhất cần nói với con

Hãy nói rõ, và nói khi không có chuyện gì xảy ra: dù con làm sai gì, con vẫn nói với cha mẹ được, và việc nói ra luôn tốt hơn giấu.

Rồi giữ đúng lời đó. Lần đầu con thú nhận một chuyện và không bị mắng như con sợ, con sẽ tin — và đó là điều bảo vệ con trong những năm về sau, khi những chuyện con phải đối mặt nghiêm trọng hơn nhiều so với một bài kiểm tra.

Về gian lận trong học tập

Đây là chủ đề cần nói riêng, vì nó liên quan tới giá trị lâu dài.

• Giải thích vì sao gian lận có hại cho chính con, không chỉ vì nó bị cấm: con không biết mình thực sự hiểu tới đâu, và lỗ hổng sẽ lớn dần.
• Nếu con gian lận vì không theo kịp, hãy giải quyết cái đó. Trừng phạt mà không giúp con lấp nền chỉ khiến con tìm cách khác.
• Nhìn lại kỳ vọng. Nếu mức yêu cầu ở nhà quá cao so với khả năng thật của con, gian lận là hệ quả có thể đoán trước.
• Đừng làm bài hộ con. Nghe hiển nhiên nhưng nhiều gia đình làm vì thương con hoặc vì thành tích — và điều đó dạy con chính điều mà ta đang muốn ngăn.

Với trẻ ở các độ tuổi khác nhau

Trẻ nhỏ: giải thích đơn giản về sự thật và lời nói dối, không quy chụp về đạo đức. Ghi nhận khi con nói thật, kể cả khi sự thật đó không dễ chịu.

Trẻ lớn: có thể nói được về giá trị — về lòng tin, về việc một người được đánh giá qua sự trung thực. Ở tuổi này, cuộc trò chuyện nghiêm túc thường hiệu quả hơn hình phạt.

Khi việc nói dối trở nên thường xuyên

Nếu con nói dối liên tục về nhiều chuyện, đó có thể là dấu hiệu của điều gì khác: áp lực quá lớn, vấn đề ở trường mà con đang che, hoặc khó khăn về tâm lý.

Trong trường hợp đó, việc tìm hiểu sâu hơn — trao đổi với giáo viên, hoặc tìm hỗ trợ chuyên môn — có ích hơn là siết chặt kiểm soát.

Một điều đáng nhớ

Trẻ học sự trung thực chủ yếu từ việc quan sát người lớn, không từ những bài giảng về trung thực.

Nếu con thấy cha mẹ nói dối trong những việc nhỏ hằng ngày — nói dối để tránh phiền, để được lợi — thì mọi lời dạy về trung thực đều mất trọng lượng.

Câu hỏi thường gặp